zxc
rty
Modern sosyal bilimlerin temel varsayımlarından biri, bilginin zamanla birikerek ilerlediğidir. Yani her yeni çalışma önceki bilginin üstüne eklenir ve zamanla, disiplinin kendi konusunu daha iyi açıklaması beklenir. Yönetim ve organizasyon alanında bu varsayımın günümüzde ne kadar geçerli olduğu ise tartışmalıdır. Son yıllarda verimlilik, etkinlik, sürdürülebilirlik, kalite ve rekabet avantajı gibi kavramların farklı dönemlerde yeniden gündeme taşınması, alanda gerçekten özgün bir teorik birikimin mi oluştuğu yoksa aynı kavramların farklı adlarla yeniden dolaşıma sokularak tekrarlandığı mı sorusunu ortaya çıkarmaktadır (Tourish, 2019). Bu çıkarımı destekleyen bir araştırmada Alvesson vd. (2017), yayın sayısındaki kayda değer artışa rağmen, bu çalışmaların topluma veya incelenen örgütlere anlamlı katkı sunma düzeyinde aynı ölçüde bir yükseliş göstermediğine dikkat çekmektedir.
Yönetim literatüründeki bu döngüyü anlamlandırmada Abrahamson’ın (1996) “yönetim modaları” kavramsallaştırması kilit bir rol oynar. Abrahamson’a göre, yönetsel teknik ve kavramların hızla yaygınlaşması sadece bilimsel geçerlilikleriyle açıklanamaz. Belirli fikirlerin popülerleşmesindeki asıl itici güç; yönetim guruları, elit işletme okulları, iş dünyası medyası ve danışmanlık firmalarının oluşturduğu "moda belirleyici topluluk"tur. Kieser (1997), bu yayılım sürecinde bilimsel kanıtlardan ziyade retoriğin, başarı hikâyelerinin ve mitlerin belirleyici olduğunu ileri sürer. Benders ve van Veen’in (2001) dikkat çektiği “yorumsal esneklik” bu kavramların farklı ortamlarda kolayca yeniden anlamlandırılmasını sağlar. Böylece aynı kavram, birbirinden çok farklı örgütsel koşullarda kullanılabilir.
Kavramsal içeriklerdeki bu esneklik, Alvesson’ın (2013) kullandığı “boş gösterenler” teriminin tam karşılığıdır. Analitik içeriği boşaltılan verimlilik, etkinlik veya sürdürülebilirlik gibi kavramlar, bağlamlarından koparılarak her türlü örgütsel soruna eklenebilen birer araca dönüşür. Temel sorun bu kelimelerin literatürdeki yoğun kullanımı değil; araştırmanın doğal bir çıktısı olması gereken kavramların, araştırmayı şekillendiren önsel bir kalıp olarak dayatılmasıdır. Nitekim Ghoshal’ın (2005) işaret ettiği üzere, bu yalıtılmış varsayımlar akademik dergilerde kalmayarak müfredatları, sınıf içi anlatımları ve en nihayetinde gündelik yönetsel pratikleri de doğrudan etkileyebilmektedir.
Yönetim kavramlarının bu küresel dolaşımı sadece disiplin içi teorik tercihlerle açıklanabilecek tarafsız bir süreç değildir. Bilginin üretildiği ve meşrulaştırıldığı kurumsal yapılar, küresel akademik ekosistemde asimetrik bir biçimde dağılmıştır. Anglo-Amerikan üniversiteleri, editoryal ağları ve akademik kurumları, özellikle yönetim ve organizasyon alanında neyin “uluslararası” ve “etkili” bilgi kabul edileceğini belirleme konusunda hegemonik bir konuma sahiptir. Bu eşitsizlik, Alatas’ın (2003) ‘
Bu eşitsizliğin yönetim ve organizasyon alanındaki etkileri ampirik çalışmalarla da gösterilmiştir. Murphy ve Zhu (2012), alanın önde gelen dergilerinde yazarlık ve editörlük yapılarını incelemiş ve akademik gücün bazı Anglo-Amerikan kurumlarında toplandığını ortaya koymuştur. Üsdiken (2014) ise Avrupa’daki alternatif dergilerin bile zamanla Amerikan merkezli araştırma anlayışına yaklaştığını göstermektedir. Bu nedenle sorun yalnızca teorilerin hangi ülkelerde üretildiğiyle sınırlı değildir. Araştırmanın nasıl yapılacağı, hangi soruların önemli sayılacağı ve hangi çalışmaların akademik olarak değerli kabul edileceği gibi ölçütler de aynı merkezi yapıların etkisiyle oluşabilmektedir.
Bu çalışmanın çıkış noktasını, makro düzeydeki bu yapısal tartışmaların çevredeki bir akademisyenin kürsüsünde ve masasında nasıl karşılık bulduğu sorusu oluşturmaktadır. Yönetim ve organizasyon alanında, özellikle sağlık yönetimi konularında ders veren bir akademisyen olarak bu gerilimi uzun zamandır iki yerde birden yaşıyorum. Kürsüde, müfredat gereği öğrencilere verimlilik, maliyet avantajı, rekabet ve performans gibi ithal şablonları aktarıyorum; ancak bu kavramların, sahanın yaşanan gerçekliğini açıklamakta çoğu zaman yetersiz kaldığını görüyorum. Masada ise yayın yapmanın ve akademik olarak yükselmenin belirli ölçütlere bağlandığı bir sistemin içindeyim. Yeni bir çalışmaya karar verirken "Bu önemli bir sorun mu?" sorusu tek başına yetmiyor; "Bu konu hangi dergide yer bulur?", "Hangi kavram çalışmayı daha görünür kılar?" ve "Hakemlerin beklediği teorik çerçeve nedir?" soruları da araştırma tasarımımın parçası hâline geliyor. Bu iki durum, kendi ilgim ile akademik sistemin beklentileri arasında belirgin bir gerilim yaratıyor.
Dolayısıyla bu makalede klasik bir literatür taraması ya da ampirik bir hipotez testi yerine, kendi pedagojik ve akademik üretim deneyimlerimi, yönetim bilimlerinde bilgi üretiminin nasıl şekillendiğini anlamak için eleştirel bir otoetnografi çerçevesinde ele alıyorum (Learmonth & Humphreys, 2012). Amacım, içine gömülü olduğum akademik yapıyı nasıl deneyimlediğimi ve bu yapının düşünme, üretme ve öğretme biçimimi nasıl etkilediğini, kişisel deneyimimi analitik bir malzeme olarak kullanarak çözümlemektir. Bu doğrultuda makale şu üç soruyu odak alıyor:
İthal yönetim modaları, yönetim ve organizasyon alanında (özellikle sağlık yönetimi konularında) ders veren bir akademisyenin pedagojik pratiğinde nasıl bir karşılık buluyor?
Yükseltme kriterleri ve yayın baskısı, ne yazabildiğimi ve zamanla ne yazmaya yöneldiğimi nasıl biçimlendiriyor?
Mignolo'nun (2009) ‘epistemik itaatsizlik’ olarak tanımladığı duruş, bu düzenin içinde ders veren ve yayın yapan bir akademisyen için ne anlama gelebilir?
Bu sorularla amacım, yönetim bilimlerindeki bilgi üretimini yalnızca dışarıdan bir gözle eleştirmek değildir. Bu eleştiriyi, bizzat o sistemin içinde çalışan ve yeri geldiğinde eleştirdiği pratikleri ister istemez yeniden üreten bir araştırmacı olarak, kendi konumumla yüzleşerek yapıyorum.
Sosyal bilimlerde bilginin birikerek ilerlediği varsayımı, özellikle işletme ve yönetim çalışmalarında tartışmalı bir konudur (Tourish, 2019). Yönetim literatürüne geriye dönük bakıldığında, yeni kavramların eskilerin yerini almasından çok, belirli dönemlerde artan ve azalan kullanım trendlerinin olduğu görülür. Literatürdeki bu değişimi sadece bilimsel ilerleme ile açıklamak yeterli olmayacaktır. Kavramların nasıl dolaşıma girdiği, kimlerin bunları yaygınlaştırdığı ve hangi koşullarda kabul edilmeye başlandığı da göz önünde bulundurulmalıdır.
Abrahamson (1996) bu süreci “yönetim modaları” kavramıyla açıklar. Ona göre, belli yönetim tekniklerinin popüler olması sadece bu tekniklerin diğerlerinden daha mantıklı ya da daha etkili olmasıyla açıklanamaz. Gurular, seçkin akademisyenler, iş ve yönetim medyası ile danışmanlık şirketleri, bu fikirlerin yayılmasında beraberce rol alan bir “moda belirleyici topluluk” oluşturur. Bu yapı içinde eski kavramların yerini yenilerinin alması, çoğu zaman yeni bir şey aramaktan çok, var olan uygulamaların yeni bir dille yeniden sunulması şeklinde olabilir. Kieser (1997), bu süreçte bilimsel kanıtın yanında başarı hikâyeleri, metaforlar ve belirli bir kurtuluş vaadi taşıyan söylemlerin önemini vurgular.
Benders ve van Veen’in (2001) tartıştığı “yorumsal esneklik” bu sürecin neden bu kadar kolay işlediğini açıklamaya yardımcı olur. Bir yönetim kavramı, farklı bağlamlarda farklı şekillerde yorumlanabilir. Bu durum, kavramın kullanım alanını genişletir. Aynı kavram, farklı örgütlerde ve farklı sorunlara yönelik araştırmalarda kullanılabilir. Dolayısıyla kavram daha fazla yayılır; ancak özel analitik içeriği aynı derecede belirgin kalmayabilir. Tam bu noktada yönetim modaları ile bilginin metalaşması arasında bir bağlantı kurmak yanlış olmayacaktır. Akademik üretimin değeri, giderek daha fazla yayın sayısı, atıf, görünürlük veya değerlendirme süreçlerinde elde edilen karşılık üzerinden düşünülmeye başladığında, bilgi üretiminin amacı da değişebilir. Willmott (1995) akademik bilginin metalaşmasını bu açıdan ele alır. Bilginin toplumsal bir sorunu anlamaya veya çözmeye yönelik işlevi geri plana atıldığında, akademik çalışma “satılabilir”, “atıf alabilir” ya da değerlendirme süreçlerinde karşılık bulabilecek bir ürüne dönüşme riski taşır.
Bu bağlantıyı en iyi Alvesson’un (2013) “boş gösterenler” kavramı açıklar. Alvesson,
Sağlık yönetimi açısından bu durum ayrıca önemlidir. Sağlık hizmetleri; insan yaşamı, bakım, etik sorumluluk ve kırılganlık gibi unsurların belirleyici olduğu bir alandır. Buna rağmen, sağlık kurumlarını değerlendirmek için kullanılan bazı yönetim ölçütleri, bu farklılıkları geri plana atıp örgütsel faaliyetleri daha çok ölçülebilir performans göstergeleriyle değerlendirmektedir. Bu durum, farklı toplumsal faaliyet alanlarının ortak bir yönetim diliyle tanımlanmasına neden olur. Bu yaklaşım ise Klikauer’ın (2015) “yönetimselcilik” kavramıyla ilişkilendirilebilir. Yönetimselcilik, genel yönetim tekniklerinin örgütlü insan faaliyetinin farklı alanlarında uygulanabileceği ve hatta bu alanların nasıl örgütleneceğini belirleyebileceği varsayımına dayanır.
Ghoshal (2005), bu varsayımların sadece akademik teorilerde kalmadığını, eğitim yoluyla yönetsel uygulamalara da taşınabileceğini belirtir. İşletme eğitiminde insan davranışına dair bazı varsayımlar sorgulanmadan aktarıldığında, bu varsayımlarla uyumlu yöneticiler yetiştirilebilir. Bu nedenle kavramların dolaşımı sadece akademik yayınlarla sınırlı değildir. Aynı zamanda dersliklerde de yeniden üretilir.
Bir akademisyen olarak araştırmalarımı tasarlarken içine düştüğüm açmaz tam da burada başlıyor. “Yayın yap ya da yok ol” baskısı ile bazı kavramları öne çıkaran dergi politikaları, ne üzerine çalışacağıma doğrudan ya da dolaylı olarak etki edebiliyor. Sadece “Bu konu önemli mi?” diye düşünmüyorum; girişte sıraladığım yayımlanabilirlik sorularını da dikkate almak zorunda kalıyorum. Alvesson vd.’nin (2017) tartıştığı sorun da burada başlıyor. Aynı kavramsal şablonların farklı veri setlerinde tekrar kullanılması, literatürde hareketlilik oluştururken gerçekten yeni bilgi üretimini sınırlandırma riskini de beraberinde getiriyor.
Bu nedenle yönetim modalarını sadece “yanlış” veya “gereksiz” kavramlar olarak görmek yeterli olmayacaktır. Asıl yüzleşilmesi gereken soru, bu içi boşaltılmış kavramların nasıl olup da akademik geçerliliğin en zorunlu aracı haline geldiği ve biz araştırmacıların neden kendimizi bunları kullanmaya mecbur hissettiğimizdir. Bu soru ise analizi doğrudan, küresel bilgi üretiminin o eşitsiz merkez-çevre hiyerarşisine yönlendirmektedir.
Yönetim kavramlarının üretimi ve yayılması, küresel akademik sistemde eşitlikçi bir düzlemde gerçekleşmez. Bilginin üretildiği kurumlar, dergiler ve akademik değerlendirme mekanizmaları genellikle belirli coğrafyalarda toplanır. Dolayısıyla yönetim modalarını yalnızca "hangi kavramların popüler olduğu" üzerinden okumak eksik bir analizdir; asıl sorgulanması gereken, bu kavramların nerede üretildiği ve çevre ülkelerdeki akademik ekosistemlerde nasıl olup da tartışılmaz referans noktalarına dönüştüğüdür.
Quijano’nun (2000) “iktidarın sömürgeselliği” kavramı, bu asimetrinin tarihsel arka planını sunar. Sömürgecilik biçimsel olarak sona ermiş olsa da sömürgecilik döneminde kurulan bilgi, emek ve iktidar hiyerarşilerinin tamamen ortadan kalkmadığı öne sürülür. Bu çerçevede, hangi deneyimlerin bilgi üretimine kaynak olacağı ve hangi bilgi biçimlerinin daha evrensel kabul edileceği, tarihsel olarak oluşmuş güç ilişkilerinden bağımsız değildir.
Alatas (2003) bu tartışmayı akademi sosyolojisine “akademik bağımlılık” kavramı üzerinden taşır. Merkez ve çevre ilişkisi yalnızca ekonomik kaynakların dağılımıyla sınırlı değildir. Bilgi üretiminde de benzer bir yapı görülebilir. Merkezde yer alan kurumlar teorik yaklaşımların, metodolojik standartların ve bilimsel meşruiyet ölçütlerinin belirlenmesinde daha güçlü konumdadır. Çevre ve yarı çevre konumundaki akademik sistemler ise çoğu zaman bu bilgi ve standartları takip etmek zorunda kalır.
Eleştirel yönetim çalışmalarında bu durum, “epistemik sömürgesellik” veya bilginin sömürgeleştirilmesi olarak tartışılır (Ibarra-Colado, 2006; Jack & Westwood, 2009). Burada, tarihsel ve siyasal bir baskı biçimi olan sömürgecilik (colonialism) ile baskının biçimsel olarak bitmesinden sonra devam eden bilgi ve güç örüntülerini anlatan sömürgesellik (coloniality) arasındaki farkı görmek önemlidir. Bu çalışmada özellikle “epistemik sömürgecilik” ifadesi tercih edilmiştir; buradaki temel amaç, Batılı yönetimselci ideolojinin (verimlilik, optimizasyon, maliyet avantajı vb.) küresel akademiye bilinçli bir "evrensel doğru" olarak ihraç ve dikte edilişini vurgulamaktır. İnşa edilen bu tahakküm o denli kuşatıcıdır ki çevre ülkelerdeki akademisyenler, kendi yerel gerçekliklerine ya da alanlarının ontolojik özelliğine uygun özgün teoriler geliştirmek yerine dışarıdan gelen şablonları sorgusuz kabul etme eğilimi gösterirler (Faria vd., 2010).
Bu hegemonyanın ampirik sınırları da literatürde karşılık bulmaktadır. Murphy ve Zhu’nun çalışması (2012), alanın kendini "dünya lideri" ilan eden dergilerindeki editoryal ve yazarlık ağlarının dar bir Anglo-Amerikan zümresinde toplandığını, dolayısıyla "uluslararası" etiketinin büyük ölçüde bir illüzyondan ibaret olduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla “uluslararası” sıfatı gerçekte bir marka olmaktan öteye gitmemektedir. Yarım yüzyıllık yayın örüntülerini inceleyen Üsdiken (2014) ise Avrupa’daki alternatif dergilerin bile zamanla Amerikan merkezli araştırma tarzına yaklaştığını ortaya koyar. Böylece çevre sadece merkezin teorilerini tüketmekle kalmaz, neyin "iyi ve değerli araştırma" sayılacağına dair epistemolojik standartları da bütünüyle merkeze devreder.
Merkez ile çevre arasındaki bu asimetrik ilişkinin akademik üretim süreçlerindeki en trajik yansıması, çevre ülke araştırmacısının bağımlı bir konuma hapsolmasıdır. Faria vd.'nin (2010) tarif ettiği bağımlı konum, bu makalede "akademik taşeronluk" olarak kavramsallaştırılmıştır. Akademik taşeron, teorik tasarımı merkezde yapılmış araştırmayı yerel emek ve yerel veriyle yürüten, ancak kavramsal çerçeve üzerinde söz hakkı bulunmayan araştırmacıdır. Araştırmacıyı bu konuma iten mekanizma ise büyük ölçüde kurumsaldır. Yükseltme kriterlerinin ağırlıklı olarak belirli uluslararası endekslerde (SSCI/SCI) yer alan dergilere ve yayın türlerine bağlanması, akademisyeni bu sisteme katılmaya zorlar. Haliyle araştırmacı da kendi araştırma sorusunu ve kavramsal çerçevesini geliştirmek yerine, Batı'da öne çıkan popüler bir yönetim kavramını alıp daha yerel bir kapsamda ampirik olarak test etmeye yönelebilmektedir. Bu süreçte yerel veri, araştırmanın asıl bilgi kaynağı olmaktan çıkıp, önceden belirlenmiş Batılı bir teoriyi doğrulamak için kullanılan basit bir hammaddeye dönüşür.
Bu yapısal düzene karşı Mignolo’nun (2009) “epistemik itaatsizlik” önerisi kritik bir çıkış yolu sunar. Epistemik itaatsizlik, geçerli bilginin yalnızca merkezin kategorileri, dilleri ve kurumları içinde üretilebileceği varsayımından bilinçli bir kopuş çağrısıdır. Burada asıl mesele Batı kaynaklı bütün teorileri toptan reddetmek değildir. Bu teorilerin üretildikleri bağlamları görünür kılmak önemlidir. Onları sorgulamadan içselleştirmek yerine, gerektiğinde değiştirebilmek ve onlara itiraz edebilmek gerekir.
Bu nedenle, yerel bir akademisyen olarak hissettiğim o akademik “yerinde sayma” ve anlam kaybı duygusunu yalnızca kişisel bir yetersizlikle açıklamak eksik kalacaktır. Karşı karşıya olduğum bu tablo, ders müfredatlarından dergi yayın politikalarına kadar uzanan yapısal bir bağımlılığın sonucudur. İthal kavramların durmaksızın yeniden üretilmesine dayanan bu sistem beni, eleştirdiğim yapının zorunlu bir parçası haline getirmektedir. Bir yandan sahadaki gerçeklik karşısında bu ithal kavramların sınırlarını ve yetersizliğini açıkça görmekte; diğer yandan akademik sistemde tutunabilmek ve görünür olabilmek için aynı kavramları yeniden üretmek zorunda kalmaktayım. Yaşadığım bu mesleki ve yapısal çelişki ise epistemik bağımsızlık arayışının ne kadar zor ama bir o kadar da gerekli bir mücadele olduğunu göstermektedir.
Bu çalışma, araştırmacının incelediği konudan tamamen bağımsız ve dışında kalan bir gözlemci olduğu varsayımını sorgulayan otoetnografik bir araştırma yaklaşımına dayanır. Otoetnografi, araştırmacının kendi deneyimlerini yalnızca kişisel bir hikâye olarak aktarmak yerine, deneyimlerle ortaya çıkan kültürel, politik ve kurumsal bağlamları anlamaya çalışır. Hayano (1979) ile başlayan bu yaklaşım, zamanla farklı şekillerde geliştirilmiş ve nitel araştırma disiplininde yerleşik bir yöntem olarak benimsenmiştir (Adams vd., 2015; Ellis vd., 2011).
Otoetnografi literatüründe iki temel yönelimden söz etmek mümkündür. İlki, Ellis ve Bochner'ın (2000) çalışmalarıyla ilişkilendirilen çağrışımsal otoetnografidir. Bu yönelimde amaç, deneyimi okuyucuya hissettirmektir; anlatı, okurun kendisini yazarın yerine koyabilmesini sağlayacak düşünsel ve duygusal bir karşılık oluşturmaya çalışır. İkincisi, Anderson'ın (2006) geliştirdiği analitik otoetnografidir. Burada kişisel deneyim kendi başına bir amaç değil, daha geniş sosyolojik ve kuramsal tartışmalara bağlanacak bir veridir. Bu makale ise iki yönelim arasında kesin bir tercih yapmak yerine ikisinden de beslenir: Anlatının hissettirme gücünü çağrışımsal gelenekten, deneyimi kuramsal çözümlemeye bağlama kararlılığını analitik gelenekten alır.
Bu yöntemsel tercih, çalışmanın Eleştirel Yönetim Çalışmaları (CMS) geleneğiyle de bağlantılıdır. CMS, örgütlerde ve yönetim uygulamalarında doğal ve sorgulanamaz gibi görülen varsayımların yeniden düşünülmesine önem vererek, araştırmacının kendi bilgi üretim koşullarını da sorgulaması gerektiğini savunur (Fournier & Grey, 2000). Bu nedenle makaledeki otoetnografi sadece “başından geçenleri anlatmak” için kullanılmamış; kendi akademik deneyimlerime bakarak, yönetim bilgisinin nasıl üretildiğini, nasıl öğretildiğini ve hangi koşullarda tekrar ortaya çıktığını çözümlemek amaçlanmıştır.
İşletme ve organizasyon çalışmalarında otoetnografi, araştırmacının dışarıdan bir “nesneyi” ya da “örgütü” incelediği ve kendisini sürecin tamamen dışında tuttuğu varsayımını kabul etmez. Geleneksel yöntemler akademisyeni tarafsız bir bilgi üreticisi olarak görürken, otoetnografi; içinde bulunulan kurumsal yapıların, güç ilişkilerinin ve akademik söylemlerin bizi nasıl şekillendirdiğini sorgular (Boyle & Parry, 2007; Gilmore & Kenny, 2015). Öyle ki akademik üretimi inceleyen bir araştırmada bu özeleştirel tutum daha da zorunludur. Çünkü akademisyenin yalnızca başkalarının örgütsel davranışlarını izleyen bir dış gözlemci olarak kalması beklenemez. Akademisyen; yayın baskısı, müfredat zorunlulukları ve performans ölçütleriyle çevrelenmiş, bilginin ürüne dönüştüğü yapının doğrudan bir parçasıdır.
Yönetimselci ideolojinin akademi üzerindeki baskısı, anketler ya da sayısal veri gibi nicel yöntemlerle ölçülemeyecek kadar derin bir şekilde içselleştirilmiş durumdadır. Doloriert ve Sambrook'a (2012) göre örgütsel otoetnografi, kurumsal iktidar pratiklerine karşı yöntemsel bir direnme alanıdır. Nitekim Learmonth ve Humphreys (2012), akademisyenlerin mesleki kimliklerindeki yabancılaşmayı ortaya çıkarmanın en çarpıcı yolunun, kendi savunmasızlıklarını paylaştıkları otoetnografik anlatılar olduğunu belirtir. Alvesson (2003) ise konuya pratik bir gerekçe ekler: Üniversite, araştırmacının doğal olarak erişebildiği en yakın örgüttür. Aşinalığın getirebileceği körlüğe karşı düşünümsel kalındığı sürece, örgütle olan bu yakınlık bir sınırlama olmaktan çıkıp temel bir bilgi kaynağına dönüşür.
Bu çalışmada kendi konumuma da bu çerçevede yaklaşıyorum. Bir yandan incelediğim akademik yapıların içindeyken, diğer yandan bu yapıların bilgi üretme biçimlerine olan etkisini sorguluyorum. Bu nedenle amacım, kendimi sistemin dışında duran ve ona dışarıdan bakan bir gözlemci olarak sunmak değildir. Tam tersine, eleştirinin hedef aldığı yapıların bizzat içinde olan bir akademisyen olarak kendi deneyimimi de bu çözümlemenin bir parçası yapmaktır.
Otoetnografik araştırmalarda araştırmacının konumu, anlatının kendisini şekillendiren en temel unsurlardan biridir. Araştırmacının hangi deneyimleri hatırladığı, hangilerini önemli bulduğu ve bunları nasıl yorumladığı araştırmanın yönünü doğrudan belirler. Bu yüzden otoetnografik araştırmada geçerlilik ve güvenilirlik, araştırmacının kendi konumunu ne kadar açık ve düşünümsel biçimde ortaya koyduğuyla yakından ilgilidir (Alvesson, 2003). Anlatının inandırıcılığı ve okuyucuda bulduğu karşılık (Ellis vd., 2011) ile kişisel deneyimin kuramsal çözümlemeyle ilişkilendirilebilmesi (Anderson, 2006), bu araştırmanın yöntemsel geçerliğini sağlamada temel alınan ölçütlerdir.
Bu çalışmada araştırmacının konumu, yönetim ve organizasyon alanında, özellikle sağlık yönetimi konularında ders veren ve aynı zamanda akademik yükselme sürecinin gerektirdiği yayın faaliyetlerini sürdüren bir akademisyen olma deneyimi üzerinden ele alınmaktadır. Dolayısıyla çalışma, akademik yapıyı dışarıdan gözlemleyen bir araştırmacının deneyimine değil, eleştirilen bilgi üretim ve değerlendirme mekanizmalarının doğrudan içinde yer alan bir akademisyen olarak kişisel deneyimlerime dayanmaktadır.
Veriler; geçmiş akademik dosyalarım, portfolyolarım, hazırladığım ders izlenceleri, sınıf içi diyaloglara ilişkin tuttuğum geriye dönük düşünümsel notlarım ve akademik yayın hazırlığı süreçlerindeki kurumsal beklentilere dair oluşan kişisel gözlemlerimden derlenmiştir. Öğretim deneyimim 2011'de başlamakla birlikte, çalışmada ağırlıklı olarak Sağlık Hizmetleri Yönetimi, Sağlık Kurumlarında Stratejik Yönetim, Sağlık Kurumlarında Maliyet Yönetimi, Tıbbi Dokümantasyon, Sağlık Kurumlarında Denetim ve Sağlık Kurumlarında İletişim derslerine ait izlence ve notlar temel alınmış; düşünümsel notlar özellikle COVID-19 pandemisi sonrasında yoğunlaşmıştır.
Bu dönemin odağa alınmasında ise üç deneyim belirleyici olmuştur. İlki, pandemiyle geçilen uzaktan eğitimin, alışılmış pedagojik uygulamaların sınırlarını açıkça göstermesi; ikincisi, pandemi sırasında ve sonrasında üstlendiğim idari görevlerle yönetim dilini yalnızca derste anlatan değil, kurumsal düzeyde uygulamak zorunda kalan bir konuma geçmem; üçüncüsü ise 2023 yılında doktora eğitimimi tamamladıktan sonra doçentliğe giden akademik yükselme sürecinin daha net bir hale gelmesidir.
Açıklanan bu konumsallık neticesinde, araştırmanın veri seti iki ana eksende düzenlenmiştir.
a)
b)
Çalışmanın araştırma sorularına doğrudan yanıt üretecek olan bu iki eksen, otoetnografik malzemenin eleştirel bir gözle çözümlenmesine zemin hazırlamıştır.
Araştırmanın analiz aşamasında, Braun ve Clarke’ın (2019) geliştirdiği düşünümsel (refleksif) tematik analiz yaklaşımı kullanılmıştır. Kodlama sürecini araştırmacıdan bağımsız, nesnel ve otomatik bir işlem olarak görmeyen bu yaklaşım; verinin yazarın kendi öznelliğiyle, yinelemeli bir biçimde çözümlenmesine olanak tanıdığı için tercih edilmiştir.
Çözümlemede, ders anlatırken ortaya çıkan yabancılaşma ve akademik beklentileri karşılama kaygısı gibi kişisel deneyimlerin, epistemik sömürgecilik ve bilginin metalaşması gibi daha geniş yapısal kavramlarla kesiştiği noktalar ön plana çıkarılmıştır. Kodlama ve yorumlama süreci, ikinci bölümde geliştirilen kavramsal çerçeveyle karşılıklı bir ilişki içinde yürütülmüş; elde edilen bulgular bu çerçeve doğrultusunda yapıbozumcu bir yaklaşımla eleştirel biçimde yorumlanmıştır.
Dördüncü bölümde yer alan "Kürsüdeki İllüzyon" ve "Masadaki Baskı" başlıklı iki kesit, bu analiz sürecinin yoğunlaştırılmış anlatılarıdır. Kesitler, tek tek yaşanmış olayların yalıtılmış kayıtlarından ziyade, düşünümsel notların ve anıların analitik olarak bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Buradaki amaç, kişisel deneyimi sadece bir anekdot olarak aktarmaktan öte, bu deneyimlerde daha geniş akademik ve kurumsal yapıların nasıl görünür hâle geldiğini göstermektir. İlk iki araştırma sorusu doğrudan bu kesitler üzerinden ele alınmakta; üçüncü araştırma sorusu ise kesitlerin işaret ettiği kırılma noktalarından hareketle, epistemik itaatsizliğin kendi pedagojik ve yayın pratiğimdeki karşılıkları üzerinden ele alınarak, tartışma bölümünde Mignolo'nun (2009) yaklaşımıyla diyaloğa sokulmaktadır.
Otoetnografik çalışmalarda araştırmacı deneyimlerini aktarırken, anlatıya ister istemez dahil olan diğer kişilerle ilgili etik sorumluluklar da önemlidir. Bu çalışmada kullanılan veriler kendi deneyimlerim, kararlarım ve duygularımla sınırlı tutulmuştur. Anlatıda geçen öğrenciler, meslektaşlar, jüri üyeleri veya kurumlar tanınamaz şekilde aktarılmıştır.
Sınıf içi deneyimler, doğrudan kişileri işaret etmeden, toplu ve genel anlatılar olarak verilmiştir. Bunu özellikle belirtmek önemlidir. Çünkü bu çalışmanın amacı belirli bir öğrenciyi, meslektaşı ya da kurumu eleştirmek veya suçlamak değildir. Buradaki asıl amaç bu kişilerin içinde bulunduğu ve benim de parçası olduğum yapısal koşulları ortaya koymaktır.
Otoetnografik bir araştırmanın doğası gereği, çalışmanın yöntemsel olarak belirli sınırları ve kendine özgü bir geçerlik zemini bulunmaktadır. Bu araştırma, tek bir ulusal sistem içindeki tek bir akademisyenin geriye dönük olarak yeniden kurgulanmış deneyimlerine dayanmaktadır. Dolayısıyla istatistiksel genellenebilirlik iddiası taşımamaktadır; bunun yerine otoetnografiye özgü analitik genellenebilirliği —yani başka akademisyenlerin de kendi bağlamlarında tanıyıp hak verebileceği yapısal örüntüleri— sunmaktadır (Anderson, 2006; Ellis vd., 2011). Gelecek araştırmalar bu soruşturmayı; farklı çevre ülkeler arasında yürütülecek işbirlikli otoetnografilerle, yükseltme kriterlerinin ve editoryal politikaların söylem analizleriyle veya öğrencilerin ithal yönetsel sözcük dağarcığını sınıflarda nasıl karşıladığına odaklanan saha çalışmalarıyla genişletebilir.
Makalenin bu bölümünde, yönetim bilimlerindeki kavramsal metalaşma ve epistemik sömürgecilik teorileri, bir akademisyen olarak deneyimlediğim günlük akademik pratikler ve kariyer yolculuğum üzerinden analitik bir çerçevede tartışılmaktadır. Deneyimler, 'kürsü' (pedagojik pratik) ve 'masa' (akademik üretim ve yükselme pratikleri) olmak üzere iki temel kesit üzerinden çözümlenmekte; üçüncü başlıkta ise bu kesitlerin işaret ettiği çıkış arayışı, kendi pratiğimdeki karşılıklarıyla tartışılmaktadır.
Yönetim ve organizasyon derslerinin, özellikle de sağlık yönetimi gibi sahanın operasyonel işleyişine doğrudan temas eden derslerin pedagojik pratiğinde belirgin bir teorik yabancılaşma söz konusudur. Düşünümsel notlardan derlenen aşağıdaki kesitler, amfideki kavramsal anlatım ile sahanın gerçekliği arasındaki bu ontolojik kopuşu somutlaştırmaktadır.
Arkamda yansıyan slaytın ana başlığında “Sağlık Kurumlarında Verimlilik, Maliyet Avantajı ve Rekabet Stratejileri” yazıyor. Konunun odak noktası "yatak devir hızının" kurumun finansal ve operasyonel başarısındaki rolü. Kavramın teorik boyutunu ve yönetsel kararlarda nasıl kullanıldığını anlatırken, önceki dönem işletmede mesleki eğitim dersi kapsamında bir kamu hastanesinde staj yapmış olan öğrencim elini kaldırıyor ve hastanede yaşadığı bir olayı anlatıyor: Taburcu işlemleri tamamlanan ancak kızının gelmesini beklemek için birkaç saat daha odada kalmak isteyen yaşlı bir hastanın, acil servisten gelecek yeni bir hasta gerekçe gösterilerek odadan alelacele çıkarıldığına tanık olmuş ve şunu soruyor:
Öğrencinin anlattığı tabloda aslında yönetimsel ölçütler açısından her şey kuralına uygun görünüyor. Yatak boşalmalı, acildeki hasta yatırılmalı, personelin zamanı ve kurumun kapasitesi etkin kullanılmalı. Öğrenciye, “kapasite kullanımı ile hasta merkezli bakım arasında bir denge kurmak gerektiği” şeklinde teorik bir yanıt veriyorum. Ancak verdiğim yanıt ne beni ne de öğrenciyi tatmin ediyor. Çünkü sağlık kurumlarında bazen bir yatağın boşalması gerçekten bir başarı göstergesidir. Fakat o yatağın nasıl boşaltıldığı, kimin bekletildiği, kimin acele ettirildiği ve o sırada kimin kendisini fazlalık gibi hissettiği, aynı tabloda görünmez. Sistemin verimli çalışması ile insanın kendisini değerli hissetmesi her zaman aynı şey değildir. Yönetim literatüründeki "verimlilik" kavramı, sağlık kurumlarının yönetsel raporlarında bir ölçüt olabilir ancak yaşlı bir insanın kendisini bir "işletme maliyeti" veya "fazlalık" olarak hissetmesi bu ölçütlerin hiçbir yerinde karşılık bulmaz.
Amfide ders verdiğim bu öğrenciler, yakın gelecekte sağlık sisteminin çeşitli kademelerinde yer alacak bireylerdir. Oysa onlara aktardığım, daha doğrusu disiplinin bana dayattığı müfredat, hastaneyi adeta bir fabrika gibi “optimize edilmesi” gereken mekanik bir yapı olarak kodlanmaktadır. Bu durum Mintzberg’in (2017) yönetim literatürü için bahsettiği mekanik indirgemecilik ontolojisi ile doğrudan örtüşmektedir: Sağlık hizmetleri, genel yönetim tekniği eksikliğinden bozulan bir makine değildir. Aksine, onun bir makine gibi yönetilebileceği varsayımı, sistemdeki işlev bozukluklarının başlıca nedenidir.
Sağlık hizmetlerini mekanik bir yapıya indirgeyen bu yönetim dili, bilginin nerede ve nasıl üretildiğiyle de doğrudan ilgilidir. Batı’daki büyük yayınevleri ve yönetim uzmanları tarafından üretilen bu moda kavramların pratikten uzak bir şekilde eğitim müfredatlarında karşılık bulması, Ibarra-Colado’nun (2006) aktardığı epistemik sömürgeselliğin somutlaşmış halidir. Sahanın insani ve pratik yapısı ile literatürün dayattığı kavramlar arasındaki bu farkın çoğu zaman fark edilmeden yeniden üretilmesi, kavramları öğreten çevre akademisyeninin bizzat içinde durduğu bağımlılık ilişkisinin temel bir parçasıdır. Hastanın bir “çıktı”, hekim performansının bir “yatak devir hızı” ya da “maliyet unsuru” olarak hesaplandığı bu yönetim dili, insani olan bir alanı giderek mekanik bir yapıya dönüştürmekte (Klikauer, 2015), bu da müfredattaki idealize edilmiş bilgi ile sahanın pratik deneyimleri arasındaki farkın giderek belirginleşmesine neden olmaktadır.
Meslek hayatımda bu durumu artık verdiğim hemen her derste deneyimliyorum. Örneğin; Sağlık Kurumlarında Denetim dersinde mevzuatın öngördüğü katmanlı denetim mekanizmalarını anlattığım sırada, kamuoyunda “Yenidoğan Çetesi” olarak bilinen dava, öğrenciler tarafından
Kürsüdeki illüzyon dediğim şey de tam olarak bu durumu ifade ediyor: Gerçekte karşılığı olmadığını çoğumuzun bildiği bir metni, kürsüden aktarmaya devam ettiğimiz o sessiz uzlaşı; 15 yılı aşan öğretim deneyimimin sonucunda yüzleştiğim en ağır gerçek şudur ki, ben bu kürsüde yeni bir bakış açısı ya da eleştirel bir düşünce öğretmiyorum. Merkez ülkelerde üretilmiş kalıpların, çevredeki yeni nesil uygulayıcılar tarafından içselleştirilmesini sağlayan pasif bir “aktarıcı” rolü üstleniyorum. Bu tablo, Ghoshal’ın (2005) uyarısının somut bir örneğidir. Zira bu kalıpları tarafsız ve bilimsel doğrularmış gibi öğretmek, aslında eleştirdiğim o mekanik düzenin sahada meşrulaşmasına ve hayata geçmesine doğrudan hizmet etmeye devam ediyor.
Yabancılaşmanın ikinci ve belki de daha yıpratıcı boyutu, amfiden çıkıp akademik yayın üretmek için çalışma masama oturduğumda ortaya çıkmaktadır. Doçentliğe uzanan kademelerden geçen doktoralı bir öğretim görevlisi olarak, sistemin benden ve benim gibi binlerce akademisyenden beklediği, alana özgün, felsefi derinliği bulunan ya da yerel bir sorunu kendi kavramsal diliyle açıklayan yeni bir bilgi üretmem değil; sınırları niceliksel ölçütlerle çizilmiş bir yayın oyununu kurallarına göre oynamamdır (Çakir vd., 2024; Willmott, 1995).
Bu yapısal dayatmanın en somut halini, genellikle yeni bir araştırma fikri için bilgisayarın başına oturduğum anlarda fark ediyorum. Aklımdaki konuyu henüz bir araştırma sorusuna dönüştürmeden -daha literatür taraması aşamasında- kendimi konuyu hangi kavramla ilişkilendirirsem yayımlanabilir olacağını düşünürken buluyorum. Süreçte hep “Bu mesele gerçekten önemli mi?” sorusundan önce; “Bunu hangi değişkenlerle ölçebilirim?”, “Hangi güncel kavrama bağlayabilirim?”, “Hangi derginin kapsamına sokabilirim?” soruları geliyor. Yani aslında araştırma daha başlamadan, sonuçlarının gireceği akademik form tarafından biçimlendirilmiş oluyor.
Bu süreç başlarda bana kişisel bir üretim alışkanlığı gibi görünse de aslında çok daha yapısal bir temele sahip. Türkiye’de yönetim ve örgüt araştırmalarının gelişimini inceleyen Üsdiken ve Wasti’nin (2009) çalışması, benim yıllardır hissettiğim bu huzursuzluğun tarihsel kökenini açıkça göstermektedir. Yerel akademik alanımız, bilginin üretildiği merkez ile uygulandığı çevre arasındaki mesafeyi çoğunlukla Amerikan akademisinde üretilen teori ve kavramları ithal ederek kapatmaya çalışmıştır. Nitekim Yüksel’in (2021) akademideki metamorfoz sancılarını ele alan öz-anlatısı da bu tür yapısal yüzleşmelerin Türkçe yazında giderek daha görünür olduğunu ortaya koymaktadır.
İthal bir kavramı Türkiye’deki bir sağlık kurumuna uyarlamak, bilimsel bir meraktan ziyade akademik açıdan "güvenli" bir strateji olarak değerlendirilebilir. Kavram, kurum ya da örneklem farklılık gösterse de araştırmanın işleyen epistemik döngüsü özünde değişmemektedir. Merkezde üretilen kavram, yerel bağlama taşınarak ölçülür, elde edilen sonuçlar yeniden merkezin literatürüne aktarılır. Görünürde ampirik bir çeşitlilik sunan bu süreç, gerçekte yerelin özgün bilgi üretme potansiyelini sınırlayarak merkezin epistemik hegemonyasını yeniden üretmektedir. Sonuçta yerel bağlam, kendi hakikatini anlatan bir özne olmak yerine; merkezin kavramsal çerçevesini doğrulayan pasif bir test aracına indirgenerek, bilgi dolaşımının eşitsiz ve hiyerarşik yapısı pekiştirilmiş olur.
Alvesson’un (2013) “boş gösterenler” olarak tanımladığı kavramların işlevi de bu epistemik döngüde belirginleşmektedir. Sorun, bu kavramların araştırmalarda kullanılmasında değil; aksine, gerçekliği anlamanın bir aracı olmaktan çıkarak, akademik üretim sistemine giriş için gerekli bir tür sembolik geçiş belgesine dönüşmelerindedir. Böylelikle kavramlar, araştırmanın içeriğini derinleştirmek yerine sistemin meşruiyetini yeniden üretmeye hizmet eden araçlara indirgenmekte; epistemik bağımlılığı pekiştirerek yerel bilgi üretiminin özgünlüğünü gölgede bırakmaktadır.
Murphy ve Zhu’nun (2012) gösterdiği merkezi editoryal yapı düşünüldüğünde, bu tercihin arkasında gerçek bir risk hesabı da bulunmaktadır. Kendi sözünü söylemek veya yerel bir problemi farklı bir epistemolojik çerçeveden ele almak, çalışmanın değerlendirme sürecinde daha fazla açıklama gerektirmesine ve reddedilme ihtimalinin artmasına yol açabilir. Buna karşılık, Batı literatüründe zaten dolaşımda olan bir kavramı Türkiye’deki bir sağlık kurumunda test etmek çok daha güvenli bir araştırma sürecidir. Başka bir deyişle; sistemin içinde tutunabilmek için en mantıklı kariyer hamlesi, tam da Faria vd.'nin (2010) tarif ettiği o bağımlı konumu kabullenmek, yani bir "akademik taşeron" olmaktır.
Bu konumun ne anlama geldiğini en açık biçimde, kendi araştırma sorularımdan birini uluslararası literatüre uygun hale getirmeye çalışırken deneyimledim. Türkiye'deki gündelik pratiklerden doğan ve ilk haliyle bana anlamlı gelen bir soruyu, "uluslararası" görünebilmesi için adım adım başka bir kavramın içine yerleştirdim. Soru değiştikçe araştırma da değişti. Bir noktada kendime şunu sormak zorunda kaldım: Ben gerçekten Türkiye'deki bir problemi mi araştırıyorum, yoksa bu problemi merkezin tanıyacağı bir dile mi çeviriyorum? Bu deneyimime benzer şekilde, bir hakem sürecinde metnime gelen revizyon talebi de aynı yere dokunuyordu: Hakem, çalışmadaki yerel bağlam vurgusunun uluslararası literatüre yeterince katkı sağlamadığı yorumunu yapmıştı. Metni düzeltirken fark ettim ki yerel bağlam, sahici bir olgu olarak açıklanmaktan çıkıp uluslararası bir kavramın örneğine dönüşüyordu. Türkiye artık araştırmanın öznesi değil, teorinin test edildiği bir uygulama alanıydı. "Bu sonuç uluslararası literatüre ne katar?" sorusu araştırmanın temel sorusu haline gelirken, asıl sorulması gereken temel soru varlığını yitirmeye başlıyordu:
Bu tablo, bilginin metalaşmasının en açık örneğidir. Akademik üretim, sahici bir gerçeği arama çabası olmaktan çıkıp; sadece akademik teşvik ya da yükselmenin nicel kriterlerini karşılayan, jüri onayından geçebilecek, trend kavramlar içeren ve atıf getirmesi beklenen ürünler sunma sürecine dönüşmüştür (Alvesson vd., 2017; Willmott, 1995). Masamda hissettiğim o "yerinde sayma" duygusunun kaynağı da budur. Önceki bilginin üstüne yeni bir şey eklemiyoruz. Aynı kavramsal şablonları süreğen bir geri üretim sürecinde, farklı veri setlerine tekrar tekrar uyguluyoruz. Yüksel'in (2020) deyişiyle "yayınla ya da yok ol", bir süre sonra "yayınla ve yok ol"a dönüşüyor. Dosya kabarıyor, yeni yayınlar ekleniyor; ancak disiplin yerinde saymaya devam ediyor.
Yabancılaşmanın hem amfide hem de çalışma masasında yarattığı bu “bir şeylerin yanlış olduğu” hissi, nihayetinde araştırmacıyı pasif bir kabulleniş ile epistemik bir kopuş arasında tercih yapmaya itmektedir. Sistemin dayattığı akademik taşeronluk konumuna karşı durabilmenin en anlamlı yollarından biri, Mignolo'nun (2009) kavramsallaştırdığı "epistemik itaatsizlik" pratiğidir. Epistemik itaatsizlik, merkezin belirlediği yayın oyununun kurallarını daha iyi oynamayı reddetmek, bilginin ne olduğu ve kimin için üretileceği sorularını merkezin tekelinden çıkarmaktır. Özellikle yönetim literatürü kapsamında bu durum, çevre akademisyeninin bir veri toplayıcısı olmaktan çıkıp kendi yerel hakikatinin kuramsal öznesi haline gelmesini sağlayabilir..
Epistemik itaatsizliğin masadaki ilk pratik karşılığını, bizzat okumakta olduğunuz bu metni kaleme alma sürecinde deneyimledim. Öz-eleştirel bir dürüstlükle belirtmeliyim ki; ben de eleştirdiğim bu sistemin dışında değilim. Akademik hayatta kalabilmek adına pek çok yerel sorunu "boş gösterenlerle" (Alvesson, 2013) ampirik olarak test ettim ve mevcut sistemin yapısal dayatmaları sürdükçe muhtemelen etmeye de devam edeceğim. Ancak yine de bir anlığına durup; kendi akademik yabancılaşmamı ve sistemin yapısal açmazlarını merkeze alan, araştırmacının öznelliğini veri kabul eden otoetnografik bir analizi tercih etmek, benim için yayın oyununun o güvenli sınırlarını ihlal eden bilinçli bir tercihti. Kendi deneyimimi, merkezin kavramsal şablonlarına uydurulmuş istatistiksel bir veri setine indirgemek yerine; onu kurumsal tahakkümün, epistemik sömürgeciliğin ve akademik metalaşmanın somut bir tanıklığı olarak sunmak, en azından bu makale özelinde masadaki o sessiz uzlaşıyı bozmanın pratikteki karşılığı oldu.
Masada başlayan bu itaatsizlik, bilginin yalnızca üretimini değil aktarımını da sorgulamayı beraberinde getirdiği için; yabancılaşmanın diğer temel alanı olan kürsüdeki rutinlerde de benimsenmeyi gerektiren eleştirel bir duruşu işaret etmektedir. İthal şablonların yerel gerçeklik karşısında işlevsiz kaldığını hissettiren anlarda -öğrencilerin yaşlı hastanın taburcu edilme biçimini ya da "Yenidoğan Çetesi" davasını amfiye taşıdığı kesişim noktalarında- yalnızca müfredatın idealize edilmiş cevaplarının arkasına sığınmamak gerekir. Sahadan gelen bu pratik deneyimlerdeki bilgiyi geçiştirilmesi gereken bir anomali olarak değil, dersin temel tartışma konusu olarak ele almak gerekir. Yaşlı bir hastanın alelacele taburcu edilme sürecinin sadece bir kapasite kullanımı sorunu olmadığı, insani olanı sınırlandıran ontolojik bir kriz olabileceği de tartışılabilir kılınmalıdır. Çünkü yükseköğretim sadece teknik bilgi aktaran bir süreç değildir. Aksine; bireye analitik düşünme, sorunlarla başa çıkma becerisi ve eleştirel bir bakış açısı kazandırmakla da yükümlüdür. Dolayısıyla bu tutum, ithal yönetim dilinin mekanikleştirici etkisine (Klikauer, 2015) karşı geliştirilen mikro düzeyde bilinçli bir epistemik itaatsizlik olarak hayata geçirilmelidir.
Sonuç olarak epistemik itaatsizlik, literatüre veya ana akım kuramlara karşı toptan ve mesnetsiz bir reddediş değildir. Aksine bu durum, masada hangi araştırma sorusunun sorulacağı, amfide hangi gerçekliğin konuşulacağı ve yerel bilginin nasıl kuramsallaştırılacağı konusunda inisiyatifi yeniden ele alma çabasıdır. Akademik üretim sürecini sadece bir kariyer dosyasına veya ithal kavramların test edildiği bir geri üretime indirgeyen sisteme karşı, yerel deneyimin kendi başına teori üretme kapasitesine sahip olduğunu savunmak, yabancılaşmayı aşmanın ve disiplini yerinde saymaktan kurtarabilmenin ön koşuludur.
Kürsü ve masa kesitleri birlikte okunduğunda, yabancılaşmanın yaşandığı bu iki ayrı zeminin aslında tek bir bilgi üretim ve aktarım mekanizmasının farklı yönleri olduğu görülmektedir. Öğretmekle sorumlu olduğum kavramlar ile yayımlamakla sorumlu olduğum kavramlar aynı kaynaktan beslenmektedir. Öyle ki; bu kavramlar ortak bir “moda belirleyici topluluk” tarafından üretilmekte (Abrahamson, 1996), sahip oldukları yorumsal esnekliklerinden dolayı kolayca yayılmakta (Benders & van Veen, 2001) ve standartlaşmış uluslararası endeks temelli değerlendirme altyapısıyla merkezden çevreye dayatılmaktadır (Murphy & Zhu, 2012; Üsdiken, 2014). Bu işleyişte kürsü, ithal kavramları geleceğin uygulayıcılarının mesleki pratiklerine meşru bir bilgi olarak aktarırken; masa ise aynı kavramları çevredeki araştırmacıların akademik yükseltme dosyaları üzerinden yeniden üretmektedir. Quijano’nun (2000) “iktidarın sömürgeselliği” olarak tanımladığı bu durum, yönetim biliminde açık bir zorlama yerine, kariyer endişesi ile bilgiye bağımlılığın sessizce uyumlanması yoluyla işlemektedir (Alatas, 2003).
Çalışmada sunulan otoetnografik analiz, bu bağımlılığın pratikte nasıl yaşandığını da açıkça göstermektedir. Çevredeki akademisyen için bağımlılık, kendini dışsal bir baskıdan ziyade derinden hissedilen bir yabancılaşma ve “yerinde sayma” duygusuyla gösterir. Bireysel olarak meslek hayatımda bana açıkça dikte edilen hiçbir kural yoktur; kimse bana zorla “şu kavramı kullan” demez. Bunun yerine izlenceler “tavsiye edilir”, dergiler “hedeflenir”, yükseltme kriterleri “karşılanır” ve kavramsal çerçeveler sistemin beklentilerine göre sessizce “uyumlanır.” Dışarıdan gelen yapısal baskı, zamanla içsel bir kariyer hesabına dönüşür. Dolayısıyla bu durum hiçbir nicel ölçüm aracıyla kolay kolay ortaya konulmaz. Baskının içselleştirilmiş hali, ancak örgütsel otoetnografinin sunduğu düşünümsel bir öz-inceleme ile anlaşılabilir (Doloriert & Sambrook, 2012; Learmonth & Humphreys, 2012). Bu açıdan bakıldığında çalışma, disiplinin eleştirel araçlarını bizzat disiplinin kendi kurumsal işleyişine yöneltmekte ve Alvesson vd.’nin (2017) “söyleyecek sözü olan araştırma” çağrısına somut bir yanıt vermektedir.
Önceki bölümlerde detaylandırılan “boş gösterenler” (Alvesson, 2013) olgusu ile Faria vd.'nin (2010) tarif ettiği bağımlı konumdan hareketle bu çalışmada kavramsallaştırılan “akademik taşeronluk” durumu, tam da bu yabancılaşmanın masadaki somut sonuçlarıdır. İthal şablonların her veriye kolayca uyarlanabilmesi, dosyaları kalabalıklaştırırken kavramların yerel açıklama gücünü zayıflatmakta ve teorik çeşitliliğin belirli sınırlılıklarda kalmasına neden olmaktadır.
Bununla birlikte, yaşanan bu yabancılaşmayı kusursuz ve her şeyi kapsayan bir dışsal tahakküm olarak okumak da eksik bir analiz olacaktır. Kendi deneyimimi bütünüyle bu sömürgeci yapının kurbanı olmak üzerinden açıklamak, hem sahadaki bazı ithal kavramların pragmatik faydalarını hem de kendi akademik tercihlerimdeki bireysel payımı görmezden gelmek demektir. Endekslerde yer bulan bir yayının getirdiği görünürlükten ya da akademik yükselmeden duyduğum memnuniyetler de bu sistemle kurduğum karmaşık uzlaşının dürüstçe itiraf edilmesi gereken bir parçasıdır.
Ne var ki, kurulan bu sessiz uzlaşı tümüyle pürüzsüz değildir. Otoetnografik analizin ortaya koyduğu her iki kesit (kürsü ve masa) aslında bu sömürgeci döngünün nerelerde çatladığını ve kesintiye uğratılabileceğini göstermektedir. Kürsüde yaşanan kopuş, ithal edilen sözcüklerin bir öğrenci sorusunu yanıtlamaya yetmediği o anlarda gizlidir. Öğrencinin “bunun sahada karşılığı yok” itirazı yalnızca bir tepki olmanın ötesinde, sahanın insani yapısının mekanik kalıpları aştığını gösteren çok güçlü bir epistemik kaynaktır. Masadaki çatlama ise kariyer açısından en “güvenli” makalenin aslında yeni hiçbir şey söylemediği için güvenli olduğunun fark edildiği andır. Bu yüzleşmeler, sistemin aşılmaz zannedilen teşvik mekanizmalarının aslında ne kadar kırılgan ve itiraza açık olduğuna da işaret etmektedir.
İşte bu çatlaklarda, "epistemik itaatsizlik" (Mignolo, 2009) soyut bir çağrı olmaktan çıkıp eylemsel bir boyut kazanmaktadır. İtaatsizlik, evrensel literatürü toptan reddetmek gibi romantik ve işlevsiz bir kopuşu değil; araştırmacının kendisine biçilen “veri tedarikçiliği” rolünü eylemsel olarak sorgulamasını ifade eder. Araştırma sorusunu kurarken ya da dersi işlerken, sistemin yayınlanabilirlik beklentisini askıya alıp yerel deneyimin söz hakkını merkeze yerleştirmek, masadaki ve kürsüdeki bu yabancılaşmayı aşmanın en makul adımı olacaktır.
Bu eleştirel otoetnografi, işletme ve yönetim bilimlerindeki “kümülatif ilerleme” mitini, epistemik sömürgecilik ve bilginin metalaşması kuramları üzerinden yapıbozuma uğratmaktadır. Makro düzeydeki bu krizin, akademisyen kimliğimle mesleki olarak deneyimlediğim kürsü ve masa arasındaki yansımaları, disiplinin durağan algısının aslında araştırma eksikliğinden değil, yönetimselci ideolojinin hizmetine sunulan metalaşmış kavramların sürekli yeniden dolaşıma sokulmasının bir sonucu olduğunu göstermektedir. Verimlilik, etkinlik ve optimizasyon gibi her bağlama kolayca uyarlanabilen boş gösterenler, Türkiye gibi çevre ülkelerdeki araştırmacıları kendi sözünü söyleyen entelektüeller olmaktan çıkarıp, ithal teorileri yerel veri üzerinde sınayan “akademik taşeronlara” çevirmektedir.
Bu çalışma sürecindeki en temel çıkarımım, kürsü ile masa arasındaki mesafenin aslında bir yanılsama olduğunu fark etmektir. Ders anlatırken öğrenciden gelen “sahada bunun karşılığı yok” itirazı ile yeni bir araştırma tasarlarken zihnimde beliren “hangi kavram hakemden daha kolay geçer” kaygısı aynı yapısal sorunun iki farklı tezahürüdür. Ürettiğimiz ve aktardığımız bilginin gerçekten anlamaya çalıştığımız bir sorundan mı doğduğu, yoksa halihazırda uluslararası dolaşımda yer alan şablonlara yalnızca yeni bir veri seti mi eklediği sorusu disiplinin geleceğinin belirleyicisidir.
Bu kavramsal sömürgecilikten ve yerinde sayma halinden çıkış yolu, tamamen yerele kapanmak veya evrensel literatürü toptan reddetmekten geçmemektedir. Çözüm, epistemik itaatsizlik çağrısını kürsüde ve masada gündelik bir pratiğe dönüştürmektir. Kürsüdeki pratik, yükseköğretim müfredatını öğrencilere bir kurumu yalnızca bilançolar ve performans metrikleri üzerinden okumayı dayatan yönetimselci ideolojiden arındırmayı gerektirir (Ghoshal, 2005; Klikauer, 2015). Gelecekte sahaya adım atacak öğrenciler için; sahanın ontolojik gerçekliğine saygı duyan, insan odaklı ve eleştirel bir yönetim dili inşa edilmeli, sahadan gelen pratik bilgi, teorinin sınırlarını ifşa eden meşru bir epistemik kaynak olarak görülmelidir.
Kürsüde inşa edilecek bu eleştirel dilin kalıcı olabilmesi, masadaki araştırma pratiklerinin de eşzamanlı bir dönüşümden geçmesine bağlıdır. Bu durum araştırmacıların, yalnızca trend olduğu ve atıf vaat ettiği için moda kavramların arkasına sığınmaktan vazgeçerek, meselenin kendi özgül ağırlığıyla şekillenen daha özgün araştırmalara (Alvesson vd., 2017) yönelmesini gerektirmektedir. Ancak bireysel düzeydeki bu epistemik direnişin yapısal bir dönüşüme evrilebilmesi, akademisyenlerin omuzlarındaki “yayınla ya da yok ol” baskısının (Çakir vd., 2024) kırılabilmesine bağlıdır. İthal kavramların akademik üretim üzerindeki hakimiyetini kırmak; editoryal yönetişim süreçlerimizi ve değerlendirme kriterlerimizi Batılı endekslerin tekelinden çıkararak bağımsız ve nitelik odaklı yerel platformlara dönüştürmemizle mümkündür. Bilgiyi kaydetme, değerlendirme ve yayma araçları kendi kontrolümüzde olmadığı sürece, üretilen bilginin yönünün de bize ait olması beklenemez.
Amfilerde yabancılaşmadan ders anlatabilmek ve masamızda anlamlı, sahici bilimsel üretimler yapabilmek için disiplinimizin o süslü ama içi boş “moda” kıyafetlerini çıkarması gerekmektedir. Kral çoktan çıplaktır; ihtiyacımız olan yeni bir kıyafet modası değil, gerçeğin ta kendisidir.
Bu çalışma etik kurul izni gerektiren çalışmalar kapsamında yer almamaktadır.